Áhugaverðir staðir : Keldur- Elsta hús á Íslandi

Bær og kirkjustaður á Rangárvöllum. Keldur heyrðu til Keldnaþinga en er þau voru aflögð 1880 var sóknin lögð til Odda. Núverandi kirkja var reist 1875. Hún er úr timbri, járnvarin. Kirkjan er máluð og skreytt af Grétu og Jóni Björnssyni. Þegar Keldnakirkja var reist smíðaði Hjörtur Oddsson, snikkari og bóndi í Eystri-Kirkjubæ, predikunarstól, altari og ljósaarma og skar út ártalið 1875. Af gripum í eigu Keldnakirkju má nefna altaristöflu frá 1792 er sýnir hina heilögu kvöldmáltíð, eftir Ámunda Jónsson, snikkara í Syðra-Langholti. Á brík yfir töflunni er máluð krossfestingin en undir innsetningarorðin. Á spjaldi vinstra megin er málað ANNO og 448 fjórum sinnum sem samanlagt er árið 1792. Önnur tafla frá 1866 hangir á gafli, máluð á léreft og sýnir Krist, Maríu og Mörtu, eftirmynd eftir málverki A. Dorphs í Stefánskirkjunni í Kaupmannahöfn. Á hliðarveggjum eru 15 vegglampar úr birki, smíðaðir af Elíasi Tómassyni á Uppsölum í Hvolhreppi. Tvö líkneski úr kaþólskri tíð hanga hvort sínum megin við altaristöflu og eiga þau að tákna Maríu guðsmóður með Jesúbarnið og Pál postula. Kirkjan á mikinn, tvíarma altarisstjaka úr kopar, kominn úr Leirubakkakirkju á Landi er hún var aflögð 1765, gamlar oblátuöskjur úr tré, gamlan kaleik og patínu svo og allstórt skírnarfat úr eiri. Hún á þrjár klukkur, frá 1523, 1583 og 1602.

Bærinn á Keldum stendur undir hraunbrún. Koma þar fram uppsprettur miklar sem bærinn mun draga nafn af (kilde = uppspretta) þótt sú merking orðsins sé nú horfin úr málinu nema í nokkrum örnefnum, svo sem Kelduhverfi. Er vatnið afar kalt, 2-3ºC. Allt land fyrir innan Keldur er nú blásin auðn, sandorpnir hraunflákar, en bæði skjalfestar heimildir og minjar vitna um allmikla byggð þar. Er talið að þar hafi áður verið lönd 3-4 jarða með fjölda afbýla. Allt þetta land má nú kallast auðn en kunnugt er að fram um 1880 voru þar enn vel grónar heiðaspildur með lyngi, víði og jafnvel birkikjarri. Alls eru taldar 16-18 bæjarústir í Keldnalandi. Tala rústirnar sínu máli þótt nöfn séu týnd á þriðjungi þeirra. Örnefni segja og sögu um landkosti þar en þar heita Eldiviðarhraun, Skógshraun, Kolviðarhraun og Laufflatahraun auk margra annarra. Um síðustu aldamót og fram á þessa öld sóttu sandfok og uppblástur mjög að Keldum en merkisbóndanum Skúla Guðmundssyni (1862-1946) tókst svo ásamt sonum sínum að verja jörðina fyrir sandfokinu og forða henni frá auðn. Eru sandfoksvarnirnar á Keldum einstæðar og þau mannvirki, sem þá voru gerð, verð aðdáunar og athygli. Mun jafnhörð barátta við sandinn hvergi hafa verið háð á einum bæ með jafnglæsilegum árangri.

Keldur eru kunnur sögustaður úr Njáls sögu. Seinna urðu Keldur eitt af höfuðbólum Oddaverja og þar bjó Jón Loftsson seinustu æviár sín. Er talið að þar muni hann vera grafinn. Kunnugt er að Jón stofnaði klaustur á Keldum en það átti ekki framtíð. Á 13. öld var kvenskörungurinn Steinvör Sighvatsdóttir, Sturlusonar, húsfreyja á Keldum. Hún var mikilsvirt og hafði meiri áhrif en þá var títt um konur.

Á Keldum er forn skáli, elsta bygging sinnar gerðar á Íslandi og hin merkasta í hvívetna. Keldnabærinn er til sýnis fyrir vegfarendur. Þar er minjasafn sem gefur hugmynd um húsbúnað, landbúnaðar- og heimilistæki og fleira frá fyrri tímum. Ennfremur eru þar jarðgöng sem talin eru geta verið frá söguöld.

Um 2,5 km austur frá Keldum hafa fundist fornmannakuml og í þeim ýmsir munir. Kumlanna er fyrst getið í byrjun 19. aldar og oft síðan. Þau eru á tveimur stöðum, hvort sínum megin við Fjallabaksveg. Í öðrum staðnum er fullvíst að nokkrir menn hafa verið grafnir. Þar hafa fundist meðal annars þrjú spjót, skeifa, hóffjöður, hringamél og bronskringla. Í svokallaðri Árholtsbrún hefur ekkert haugfé fundist nema beinhólkur sem á eru ristar myndir af tveimur hjartardýrum er bíta trjálim.

Heimild: Íslandshandbókin útgáfa 1.0. Námsgagnastofnun 1995.

Til baka